Oer-hollandse horror en gein

Het is Dick Maas weer gelukt. Mede dankzij het omstreden affiche werd zijn horrorthriller over een kwaadaardige Sinterklaas een van de meest besproken films van 2010.

Toch even in herinnering brengen dat de bijdrage van het Nederlandse Fonds voor de Film aan Sint (een realiseringsbijdrage van 495.000 euro en 1.6 miljoen uit het suppletiefonds) pas na veel hangen en wurgen tot stand kwam. Maas schreef de eerste versie van Sint al in 2002, maar trof voornamelijk afwijzingen. Hoe het er toch van kwam? ‘Ik heb gedreigd ze voor de rechter te slepen wegens wanbestuur,’ vertelde de regisseur ‘grijnzend’ aan maandblad Quote.

Maas uit zijn ontevredenheid met het Filmfonds regelmatig. In 2009 culmineerde dat al in de weigering om de Stimulans voor Succes Prijs voor Moordwijven op te komen halen. Maas in Het Parool destijds: ‘Het Filmfonds heeft de mond vol over succes dat beloond moet worden, maar daar merk ik niets van. Het feit dat drie films van mij in de top-10 van bestbezochte Nederlandse films van de afgelopen 25 jaar staan en dat Moordwijven één van de bestbezochte Nederlandse films van de afgelopen jaren is, telt kennelijk niet mee.’

En het was niet de eerste keer dat de, uiterlijk altijd zo kalme, Maas de confrontatie zocht. Bekend zijn de ruzies met producent Matthijs van Heijningen op de set van De Lift en de rechtszaken tegen voormalig zakenpartner Laurens Geels. Daarbij vergeleken was de discussie over de Sint-poster dit jaar, een lachertje.

Gruwelsint
Op de poster, die vanaf 10 november op de abri’s prijkte, is het silhouet te zien van Sint Nicolaas, de besneeuwde stad en een volle maan. Bij nadere inspectie wordt duidelijk dat Sints staf een vlijmscherp moordwapen is en dat zijn in duisternis gehulde gezicht er allesbehalve vriendelijk uitziet. Het verbrande zombiegelaat vertoont meer overeenkomsten met een platenhoes van Iron Maiden, dan met de Goedheiligman van het kinderfeest.

Collega-regisseur Johan Nijenhuis, omstreeks dezelfde tijd in de bioscoop met Foeksia de Miniheks, tekende begin oktober protest aan. ‘Een horrorsint door het land hangen getuigt van slechte smaak en dédain jegens iedereen die het als een familiefeest ziet,’ schreef hij. ‘Ik heb jonge kinderen en ik wil ze graag van het sinterklaasfeest laten genieten zoals ik – en hopelijk jij ook – dat vroeger zelf gedaan hebben. Als je de poster openbaar wilt ophangen vraag ik je die beslissing te herzien. Als je ‘m toch van plan bent op te hangen, zal ik mijn protest tot hogere machten moeten richten.’

Maas reageerde met kenmerkende spot: ‘Wie bedoel je met hogere machten? Toch niet de Kerstman? (…) Je bent bezorgd voor je kinderen en vindt het hangen van de poster getuigen van slechte smaak. Vreemd voor iemand die door het hele land posters ophangt met een eng gepuntmutst miniheksje op een bezemsteel. Mijn kinderen, die zoals je begrijpt wel wat gewend zijn, schrokken zich een hoedje.’

Ook in het televisieprogramma De Wereld Draait Door reageerde Maas laconiek: ‘Je maakt (kinderen) wijs dat er iemand met zijn paard over het dak loopt, je kunt ze ook wijsmaken dat dit de gekke broer van Sinterklaas is. Kinderen hebben geen last van dit affiche.’

Nijenhuis diende een klacht in bij de Reclame Code Commissie. Daar kwamen meer dan 2000 klachten over de poster binnen. Ouders & Coo, een landelijke organisatie van ouders in het protestants-christelijk en oecumenisch onderwijs, ging nog verder. De organisatie riep op tot een bioscoopboycot. Directeur Werner van Katwijk: ‘Bioscopen moeten een keuze maken: of voor de kinderen of voor Dick Maas en zijn poging het feest van Sinterklaas de nek om te draaien.’ Op de website www.sintislief.nl lichtte men de bezwaren toe, werden ‘Blije Sintfilms’ getipt en vertelde de organisatie ouders welke bioscopen gemeden dienden te worden omdat kinderen er een ‘hoog risico’ liepen de poster van de gruwelsint te zien.

Op 21 oktober wees de Reclame Code Commissie alle bezwaren af. De Commissie oordeelde dat ‘de grens van het toelaatbare niet wordt overschreden. Op het eerste gezicht herkent men op de poster het silhouet van Sinterklaas op zijn paard, en dit acht de Commissie voor kinderen niet angstaanjagender dan een willekeurige andere afbeelding van de Sint.’ Ook in hoger beroep oordeelde men dat de posters mochten blijven hangen.

Carriëreprijs
Alle rumoer miste zijn uitwerking niet. Sint kwam op 11 november uit. Met een recordopbrengst van 698.000 euro scoorde de film het beste openingsweekend ooit voor een Nederlandse film van 16 jaar en ouder. De vorige titelhouder was Zwartboek. Op Sinterklaasavond had de film al bijna 2,5 miljoen euro opgebracht. Met een nieuwe poster en een grap (‘Sint, de kerstfilm van het jaar!’) werd nog geprobeerd de film over het seizoen heen te tillen, maar tevergeefs. Sint werd snel daarna uit de bioscoop verdrongen door New Kids Turbo.

Dat laatste was ongetwijfeld een teleurstelling voor distributeur A-film. De Platina Film status, die Maas in 2007 nog wel bereikte met Moordwijven, zat er nu niet in. Desondanks: 336.000 mensen zagen Sint in de bioscoop. Een solide succes.

En het jaar was al goed begonnen voor Maas. In april mocht hij een Career Achievement Award in ontvangst nemen van het Imagine Amsterdam Fantastic Filmfestival. Eerder vielen o.a. Terry Gilliam, Tim Burton en Paul Verhoeven die eer te beurt. De prijs van het festival dat zich richt op genres als fantasy, sciencefiction en horror, lag voor de hand. Maas is de enige Nederlandse regisseur die zich regelmatig en met succes waagt aan genrefilms. ‘Commerciële aspiraties gingen daarbij nooit ten koste van een zeer herkenbare eigen signatuur,’ schreef het festival. ‘Een film van Dick Maas stond én staat niet alleen garant voor vaart, spektakel en komische situaties, het is ook een echte Hollandse film. Niet de introverte variant, maar de brutale en extraverte. Aangelengd met een flinke scheut ironie.’

Zeven maanden later bleek dat een uitstekende omschrijving van Sint. Maas’  horrorkomedie speelt zich grotendeels in Amsterdam en zit vol spektakel, grove grappen en opvallende types. 5 december is, zo houdt de film ons voor, niet de verjaardag van Sinterklaas, maar zijn sterfdag. Op die dag doodden boze dorpelingen de kwade bisschop en wierpen hem en zijn plunderende knechten in de vlammen. Maar helaas: eens in de 32 jaar, wanneer het volle maan is op 5 december, keert de Slechtheiligman terug om wraak te nemen.

Kortom: ‘Pak avond’. Caro Lenssen en Escha Tanihatu spelen de jongedames die de bewuste nacht in de zak dreigen te verdwijnen. Ebert Jan Weeber is te zien in de rol van hulp-Sinterklaas en held op sokken. Hij krijgt hulp van Goert (Bert Luppes), een op non-actief gestelde rechercheur die volkomen geobsedeerd is door de moordende Sint.

Bijster diepzinnig is het natuurlijk niet. ‘Voor boodschappen moet je bij de Albert Heijn zijn,’ is een veelgeciteerde uitspraak van Maas. De formule is beproeft, de finale er een van knal-boem-klaar en met acteurs die vrolijk over the top gaan maakt Sint duidelijk geen aanspraak op subtiliteit. Maar de ambitie is te vermaken, en dat doet de Sint die te paard over de Amsterdamse daken raast beslist. Net als de spannend gefilmde en bloedige moordpartijen en de grappen over dildo’s en tomtom. Het ‘vol verwachting…’ was hooggespannen, maar ook achteraf bleek Sint een heel aardige surprise.

In de lift …
Dick Maas (Heemstede, 1951) studeerde in 1977 af aan de Nederlandse Film en Televisie Academie. Zijn afstudeerfilm Adelbert, een korte zelfmoordkomedie met Gees Linnebank en Ansje Beentjes, verried al een morbide gevoel voor humor. Na een aantal korte films regisseerde hij in 1981 de televisiefilm Rigor Mortis, waarin Wim T. Schippers het record levend-begraven-liggen tracht te verbreken terwijl echtgenote Olga Zuiderhoek aanpapt met televisieregisseur Rijk de Gooyer.

Bij het grote publiek brak Maas door met De Lift (1983). Het was niet de eerste Nederlandse horrorfilm, maar De Lift is nog steeds wel de belangrijkste. In de piepkleine canon van de Nederhorror mogen niet ontbreken: het beeld van het meisje bij de openstaande liftdeuren; de onthoofding van veiligheidsbeambte Gerard Thoolen; de blinde man boven de gapende liftschacht en het shot waarin de hand van held/liftmonteur Felix Adelaar (Huub Stapel) opeens een geheel eigen leven lijkt te leiden.

Maas schoot De Lift voor nog geen acht ton. De vijf opnameweken in de Amstelveense flat Kronenstede verliepen rumoerig. Producent Matthijs van Heijnigen ontsloeg Maas naar verluidt een paar keer, maar nam hem toch steeds opnieuw in dienst. Willeke van Ammelrooy zou zich geen raad hebben geweten met haar rol.

Toch werd De Lift een doorslaand succes. Het verhaal volgde het stramien van Jaws, de moorden waren even bloederig en bizar als die van horroricoon Dario Argento, en net als zijn grote voorbeeld John Carpenter componeerde Maas zelf de enge synthesizermuziek. Het resultaat was een effectieve griezelaar die 648.000 bezoekers trok. De videoclip When the Lady Smiles die Maas kort daarna voor Golden Earring maakte, en waarin Felix Adelaar nog eenmaal uit de lift stapte, was een al even groot succes.

Een nog groter hit, in 1986, was Flodder. Het verhaal van de asociale familie in de chique wijk Zonnedael, is een simpele kapstok voor een lange reeks grove grappen. Maas dreef de spot met welzijnswerkers en snobs, en maakte helden van het ‘schorriemorrie’: Ma Flodder (Nelly Frijda), Johnnie (Huub Stapel), zoon Kees, dochter Kees, Henkie, Toet en opa in zijn rolstoel.

Met meer dan 2, 3 miljoen bezoekers behoort Flodder tot een van de tien best bezochte Nederlandse speelfilms aller tijden. De film leverde Maas, na De Lift, opnieuw een Gouden Kalf op en bevestigde dat hij oor heeft voor geestige, volkse dialogen. Tatjana Simic’s ‘Buurman, wat doet u nu?’ mag inmiddels toch wel een klassieker heten.

Twee jaar daarvoor, in 1984, was Maas met Laurens Geels de productiemaatschappij First Floor Features begonnen. Aan de Bolderweg in Almere verrees een eigen studio. First Floor leverde tot 2004 alle films van Maas, maar produceerde bijvoorbeeld ook Abel (Alex van Warmerdam, 1986) en Lang leve de Koningin (Esmé Lammers, 1995).  Karaker (Mike van Diem, 1997), winnaar van een Oscar voor Beste Niet-Engelstalige Film, was misschien het grootste succes van Maas als uitvoerend producent.

First Floor was bovendien ook de plek waar tussen 1993 en 1998 de 62 afleveringen werden gemaakt van de Veronica televisieserie Flodder. Maas schreef en regisseerde de meeste afleveringen zelf.

Na De Lift en Flodder volgde in 1988 Amsterdamned, ook goed voor bijna 1 miljoen bezoekers. De actiethriller met Huub Stapel en Monique van de Ven is vintage Maas: een moordenaar in de grachten, een lijk in de rondvaartboot en fel scheurende speedboten en politieautootjes. Flodder in Amerika (1992) was met 1,5 miljoen bezoekers opnieuw een succes. Flodder 3 (1995) trok 410.808 bezoekers.

…en down
Natuurlijk lonkte Hollywood. De Lift werd wereldwijd verkocht en gegeven Maas’ opvattingen – ‘het gaat mij erom dat er zoveel mogelijk mensen naar mijn films gaan, ik maak ze niet voor mezelf.’ – leek de stap niet meer dan logisch. In 1993 regisseerde hij, onder productie van George Lucas, al eens een aflevering van de televisieserie The Young Indiana Jones Chronicles.

De Engelstalige thriller Do not disturb (1999, 66.569 bezoekers in Nederland) zorgde niet voor de gehoopte doorbraak, ondanks William Hurt, Jennifer Tilly en Denis Leary. Maas hield verzoeken voor een Amerikaanse remake van De Lift lang af, maar zwichtte uiteindelijk.

In Down (2001) spelen de liftproblemen zich af in The Millennium Building, New York. Het grotere budget (geschat op 15 miljoen) garandeerde een mooie cast: James Marshall en Naomi Watts, met bijrollen voor Ron Perlman en Michael Ironside. Ook de sets en speciale effecten waren geavanceerder dan het nephoofd dat we in De Lift van de romp gescheiden zagen worden. De plot en veel scènes keerden daarentegen vrijwel ongewijzigd terug. De dood van een skater die tientallen verdiepingen omhoog gezogen wordt, vormde wel een spectaculaire toevoeging.

Een andere update bleek, pal voor 9/11, nogal onfortuinlijk. Down bevat enkele verwijzingen naar terroristische aanslagen op kantoorgebouwen en een grap over Osama Bin Laden. In Nederland kwam Down op 6 september 2001 uit in de bioscoop en deed het daar slecht. In de VS bracht men de film pas twee jaar later uit op dvd.

Tegenslagen, waaronder ook de peperdure flop Resistance (Todd Komarnicki, 2003), dwongen First Floor Features uiteindelijk op de knieën. Het bedrijf ging in 2004 failliet. Maas beschuldigde zakenpartner Geels van mismanagement en raakte verzeild in een serie slopende rechtszaken over de rechten op de Flodder-films en –televisieserie. In juni 2009 stelde de rechtbank hem in het ongelijk.

Op de plaats waar tot in 2007 nog oude decorstukken te zien waren van het huis van de Flodders en de wijk Zonnedael, staat vandaag de dag een ijzergieterij.

Kinderkamer
Moordwijven, oorspronkelijk De Botox Methode, markeerde Maas’ terugkeer in 2007 en het begin van zijn samenwerking met producent Tom de Mol. De drie verwende miljonairsvrouwen uit de titel spannen samen tegen een van overspel verdachte echtgenoot. Een huurmoordenaar en de ongeneeslijke oppervlakkigheid van de drie zorgen ervoor dat alles vakkundig in het honderd loopt.

Moordwijven, goed voor 424.000 bezoekers, verenigt alle sterke en zwakke punten van Maas in zich. Het verhaaltje is simpel, de vertelling is vlot, vermakelijk en plat. De vloeiende camerabewegingen en kleurrijke kostuums zien er schitterend uit, maar actrices Bracha van Doesburgh, Sanne Wallis de Vries en Hadewych Minis kunnen veel beter. Maas lijkt zelden geïnteresseerd in acteerprestaties.

En dit jaar was er dus Sint. Onder de titel Saint zal de film waarschijnlijk in het najaar van 2011 in Amerika en Engeland uitkomen. Tegen die tijd is Maas misschien al met zijn volgende bezig. De Rekening, een thriller met Pierre Bokma en Gijs Scholten van Aschat, ontving een realiseringsbijdrage van het Filmfonds.

Of Saint het in het buitenland even goed gaat doen? Terwijl Maas’ actiefilms hier vaak omschreven worden als on-Hollands, is voor het tegendeel eigenlijk meer te zeggen. Zijn locatiekeuze lijkt onlosmakelijk verbonden met Amsterdam, zijn Nederlandstalige films waren de meest succesvolle en waarschijnlijk moeten alleen Hollanders lachen om de gespaarde flessendoppen van Felix’ vrouw in De Lift of de op holgeslagen SRV-wagen in Flodder.

Het beste moment in Sint, een scène uit de jeugd van inspecteur Goert, past ook in dat rijtje. Het is zijn eerste kennismaking met de gruwelijke moordsint. Het is eind jaren ‘60. Sinterklaasavond. Terwijl pa op zijn zwart-wit televisie naar een bekend televisieprogramma zit te kijken met Albert Mol, staan zijn drie bloedjes van kinderen, niet wetend wat hen te wachten staat, bij de open haard…

Wie van de Drie?

De spannende stijl van Halloween en The Fog, maar dan oer-Hollands en hilarisch lullig. Misschien valt het overzee ook niet uit te leggen.

De Sint en Dick namen wraak, trouwens. Op 4 januari mocht Maas de TV Krant Filmposter Award in ontvangst nemen. Na telling van ruim 58.000 stemmen bleek de Sint-poster het populairste filmaffiche van 2010. Hij kon het niet laten en verklaarde in zijn dankwoord: ‘het (is) een heel mooie, doeltreffende poster die menig kinderkamer niet zal ontsieren.’

Gepubliceerd in het Filmjaarboek 2010/2011

Comments are closed here.